مقدمه
هر والدینی دوست دارد فرزندش با انگیزه، پرانرژی و با اشتیاق به مدرسه برود، تکالیفش را با علاقه انجام دهد و برای آیندهای روشن تلاش کند. اما واقعیت این است که بسیاری از نوجوانان، با وجود هوش و استعداد بالا، دچار بیانگیزگی در تحصیل میشوند. شکایتهایی مانند «حوصله ندارم»، «اصلاً این درس به چه دردم میخوره؟» یا «به زور دارم میخونم» به عباراتی رایج در خانههای دارای نوجوان تبدیل شدهاند.
انگیزه در یادگیری، مانند سوخت در ماشین است. اگر این سوخت نباشد، حتی بهترین سیستم آموزشی یا باهوشترین دانشآموز هم پیشرفتی نخواهد داشت. اما آیا انگیزه، چیزی ذاتی و تغییرناپذیر است؟ یا میتوان آن را شناخت، تقویت کرد و حفظ نمود؟ خبر خوب این است که انگیزه، پدیدهای پویا و قابل پرورش است؛ بهشرطی که آن را درست بشناسیم و با رفتارهای صحیح، نوجوانمان را همراهی کنیم.
درک دقیقتر از انگیزه: چه چیزی نوجوان را به یادگیری سوق میدهد؟
نوجوانان برای یادگیری به دلایل مختلفی انگیزه پیدا میکنند. برخی برای موفقیت و رسیدن به اهداف بلندمدت، برخی برای کسب تأیید والدین یا معلم و برخی فقط برای فرار از تنبیه یا فشار امتحان. اما همهی این انگیزهها یکسان نیستند. روانشناسان انگیزه را به دو نوع درونی و بیرونی تقسیم میکنند:
انگیزهی درونی یعنی فرد از خودِ یادگیری لذت میبرد. مثلاً نوجوانی که عاشق زیستشناسی است چون کنجکاو است بداند بدن چگونه کار میکند.
انگیزهی بیرونی یعنی فرد برای بهدستآوردن پاداش یا اجتناب از تنبیه درس میخواند. مثلاً نمره خوب میگیرد تا والدین ناراحت نشوند.
تحقیقات نشان میدهد که انگیزهی درونی بسیار پایدارتر، عمیقتر و مؤثرتر از انگیزههای بیرونی است. اما چطور میتوان نوجوان را از وابستگی به انگیزههای بیرونی رها کرد و در او عشق به یادگیری را بیدار ساخت؟
نقش والدین در شکلگیری انگیزه
برخلاف تصور رایج، والدین بیش از هر فرد یا نهادی بر انگیزش تحصیلی فرزند تأثیر دارند. اما این تأثیر همیشه مثبت نیست! گاهی رفتارهای ناخودآگاه والدین میتواند انگیزه را سرکوب کند. برای مثال:
- تمرکز بیش از حد بر نمره:وقتی تنها معیار موفقیت، نمرهی بیست باشد، نوجوان یاد میگیرد که هدف اصلی یادگیری، خوشحالکردن دیگران یا حفظ ظاهر است.
- مقایسه با دیگران:گفتن جملههایی مثل «ببین پسر خالهت چقدر باهوشه!» نه تنها انگیزه نمیسازد، بلکه باعث احساس ناکافی بودن و کاهش اعتمادبهنفس میشود.
- کنترل بیش از حد:وقتی همهچیز را والدین تعیین میکنند، نوجوان احساس میکند صاحب تصمیمات خود نیست. این حس بیاختیاری مستقیماً انگیزه درونی را کاهش میدهد.
در مقابل، رفتارهای دیگری هستند که انگیزه را شکوفا میکنند:
۱. تقویت حس خودکارآمدی
خودکارآمدی یعنی نوجوان باور داشته باشد که «میتواند» از پس چالشها بربیاید. این حس با تجربهی موفقیتهای کوچک، تشویق به تلاش و تکرار جملههایی مثل «مهم نیست سخت باشه، تو بلدی از پسش بربیای» ایجاد میشود. والدینی که به جای نتیجه، روی روند یادگیری تمرکز میکنند، به رشد خودکارآمدی کمک بزرگی میکنند.
۲. ایجاد ارتباط بین یادگیری و دنیای واقعی
نوجوانی که نمیداند چرا باید هندسه یاد بگیرد، طبعاً علاقهای هم به آن ندارد. اما اگر والدین مثالهایی از کاربردهای عملی هندسه در معماری یا گرافیک بزنند، ذهن نوجوان روشن میشود. مهم است که نوجوان بداند آنچه یاد میگیرد، قرار است جایی به کارش بیاید.
۳. دادن حق انتخاب و احترام به استقلال
نوجوانان در سن هویتیابی هستند و نیاز دارند احساس کنند اختیار دارند. وقتی به آنها اجازه داده میشود که برنامهریزی درسی، روش مطالعه یا حتی هدفگذاری تحصیلیشان را خودشان انتخاب کنند (با هدایت نه تحمیل)، انگیزهشان چند برابر میشود. حتی اجازهدادن به آنها برای تصمیمگیری در مورد نوع پاداش یا زمان استراحت هم تأثیر مثبتی دارد.
۴. تشویق به هدفگذاری واقعی و شخصی
بسیاری از نوجوانان فقط برای کنکور یا امتحان درس میخوانند؛ بدون اینکه خودشان واقعاً هدفی در ذهن داشته باشند. والدین باید کمک کنند نوجوان اهداف شخصی، واقعبینانه و قابلاندازهگیری برای خود تعیین کند. مثلاً «میخوام نمرهی ریاضیم این ترم از ۱۵برسه به ۱۷»، یا «میخوام توی کار گروهی کلاسی نقش فعالتری داشته باشم.»
۵. ایجاد فضای روانی امن برای شکست و اشتباه
اگر نوجوان از اشتباه کردن بترسد، انگیزهی تجربه کردن و یادگیری را از دست میدهد. والدینی که شکست را فرصتی برای رشد میدانند و با حمایت و گفتگو نوجوان را از احساس سرزنش دور میکنند، زمینهی انگیزش پایدار را فراهم میکنند.
نوجوان امروز، دنیای متفاوتتری دارد
نوجوانان امروزی در دنیایی بزرگ شدهاند که سرعت تغییرات در آن بسیار بالاست. دسترسی به اطلاعات آسان شده، رقابتها شدیدتر شدهاند و فشار اجتماعی از همیشه بیشتر است. در چنین فضایی، حفظ انگیزهی یادگیری فقط از مسیر روشهای سنتی ممکن نیست.
نوجوان امروز نیاز دارد دیده شود، شنیده شود و درک شود. اگر والدین بتوانند با زبان نسل جدید ارتباط برقرار کنند، اگر به جای دستور دادن، همراهی کنند و اگر به جای مقایسه، به تفاوتها احترام بگذارند، مسیر انگیزش هموارتر خواهد شد.
نتیجهگیری
انگیزهی یادگیری، گلی است که در زمین حمایت، تشویق، درک و استقلال میروید. هیچ کودکی بدون انگیزه به دنیا نمیآید؛ اما محیط میتواند این انگیزه را سرکوب یا شکوفا کند. والدینی که با دقت و شناخت، رفتار خود را با نیازهای روانشناختی فرزند نوجوانشان هماهنگ میکنند، بهترین زمینه را برای شکوفایی تحصیلی و شخصی او فراهم میکنند.